Yargı

Yargı Organının Temel Yapısı

Türkiye'de yargı, bağımsız ve tarafsız bir şekilde işlev görmelidir. Anayasamız, yargı yetkisinin Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılacağını belirtir. Bu, yargının yasama ve yürütmeden ayrı bir güç olduğunu gösterir. Yargı organı, mahkemeler, yüksek yargı organları ve hakimler ile savcılardan oluşur.

Yargı Organları ve Görevleri

Yargı, günümüzde adli yargı ve idari yargı olmak üzere iki ana kola ayrılır; askeri yargı 2017 anayasa değişikliğiyle kaldırılmıştır. Her kol kendi içinde farklı mahkemelere ayrılır.

• Adli Yargı: Genel olarak, kişilerin birbirleriyle veya devletle olan hukuki uyuşmazlıklarını çözümler. Hukuk mahkemeleri ve ceza mahkemeleri bu gruba girer.
• İdari Yargı: İdarenin eylem ve işlemlerine karşı açılan davaları inceleyen mahkemelerdir. Danıştay, idari yargının en yüksek mahkemesidir.
• Askeri Yargı: Askeri mahkemeler, asker kişilerin askeri suçlarını ve askerlik hizmetiyle ilgili suçlarını yargılar. Ancak, 2017 yılında yapılan anayasa değişikliği ile askeri yargı kaldırılmıştır.

Yüksek Yargı Organları

Anayasa'da sayılan yüksek mahkemeler dörttür: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi. Sayıştay ile Hakimler ve Savcılar Kurulu, Anayasa'nın yargı bölümünde düzenlenen ancak yüksek mahkeme sayılmayan kuruluşlardır.

• Yargıtay: Adli yargının en yüksek mahkemesidir. Temyiz mahkemesi olarak görev yapar.
• Danıştay: İdari yargının en yüksek mahkemesidir. İdari davaların temyiz merciidir.
• Anayasa Mahkemesi: Anayasa'ya uygunluk denetimi yapar. Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu denetler.
• Sayıştay: TBMM adına kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarını denetler; genel uygunluk bildirimini TBMM'ye sunar.
• Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli ve idari yargı mercileri arasında çıkan görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer.
• Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK): Hakim ve savcıların atanması, terfi ve disiplin işlemlerini yürütür. ÖSYM bu kurulun yapısını ve görevlerini sıkça sorar.

Yargının Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı

Yargının bağımsızlığı, hakimlerin görevlerinde bağımsız olmaları anlamına gelir. Hakimler, görevlerini yerine getirirken hiçbir makamdan emir almazlar. Tarafsızlık ise, hakimlerin davalarda tarafsız bir şekilde karar vermelerini ifade eder. Bu iki ilke, yargının etkin ve adil bir şekilde işlemesi için kritik öneme sahiptir.

Yargı Süreci ve İşleyişi

Yargı süreci, davanın açılması ile başlar ve kararın kesinleşmesi ile sona erer. İlk derece mahkemelerinde görülen davalar, temyiz edilirse yüksek mahkemelere taşınabilir. Temyiz süreci, yargılamanın yeniden yapılması değil, hukuka uygunluğun denetlenmesidir.

🧠 Hafızada Kalıcı Notlar

• Güncel yüksek mahkemeler (2017 sonrası) DÖRT tanedir: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi. Askeri yüksek yargı (Askeri Yargıtay, AYİM) 2017'de kaldırıldı!
• Zirve eşleştirmesi: Yargıtay = ADLİ yargının zirvesi, Danıştay = İDARİ yargının zirvesi. Çengel: "Devlete DANIŞılan yer Danıştay."
• Sayıştay yüksek mahkeme DEĞİLDİR — TBMM adına mali denetim yapar. "Sayıştay parayı sayar, dava saymaz."
• AYM'nin iki ünlü şapkası: bireysel başvuru (2012'den beri) + Yüce Divan sıfatıyla yargılama.
• HSK hâkim-savcıların atama, terfi ve disiplin işlerine bakar; başkanı Adalet Bakanı'dır.